فارسی | English

جستجو

  • کاربران حاضر: 0
  • بازدیدکننده امروز: 29
  • بازدید دیروز: 856
  • کل بازدید ها: 997,932
  • ورودی موتور جستجو: 26,450

معرفی بخش آبخیزداری

Abkhiz

بخش تحقیقات آبخیزداری

استان زنجان با مساحت km2 22135  يكي از استانهاي شمالغربي كشور بوده و بدليل واقع شدن در موقعيت مياني حوزه آبخيز سد سفيدرود از گذشته هاي دور از نظر آبخيزداري مورد توجه بوده است. بمنظور كنترل فرسايش خاك و كاهش حجم رسوبات وارده به مخزن سد سفيدرود فعاليتهاي مطالعاتي، اجرايي و تحقيقاتي گسترده اي انجام گرفته و يا در حال انجام است. از جمله فعاليتهاي انجام يافته، تاسيس بخش تحقيقات آبخيزداري در مركز تحقيقات منابع طبيعي و امور دام استان در سال ۱۳۷۲ مي باشد.

 گرايشهای تحقيقاتي مصوب بخش

با توجه به ويژگيهاي استان زنجان از ديدگاه اقليم، زمين شناسي، مورفولوژي، بافت اجتماعيو فعاليتهاي زيستي ديگر و همچنين نوع پروژه هاي اجرايي پنج گرايش تحقيقاتي مصوب با عناوين حفاظت خاك، هيدرولوژي و توسعه منابع آب، مديريت آبخيزها، بهره وري از سيلابها و تغذيه آبخوانها و مهندسي رودخانه در مسئوليت بخش مزبور بوده كه وضعيت اولويت كاري هر يك از آنها به شرح ذيل است:

۲-۱- هيدرولوژي و توسعه منابع آب: هدف كلي آن تحقيق و بررسي در زمينه هاي مهندسي آب، هيدرولوژي، هيدروليك، كليماتولوژي و سازه هاي حفاظت آب مي باشد.

۲-۲- حفاظت خاك: هدف آن تحقيق و بررسي در زمينه عوامل تخريب و فرسودگي خاك اعم از تخريب فيزيكي و شيميايي و بررسي انواع مختلف اين پديده ها، شامل: فرسايش و رسوب و شور و قليايي شدن خاك.

۲-۳- مديريت آبخيزها: كه هدف آن تحقيق و بررسي و مطالعه مديريت حوضه هاي آبخيز، ارائه مديريت جامع و فراگير حوضه هاي آبخيز در قالب پروژه هاي پيشاهنگ و شاهد در شرايط مختلف اكولوژيك استان.

۲-۴- مهندسی رودخانه: هدف كلي آن تحقيق و بررسي در زمينه هاي چگونگی وقوع فرسايشهاي كناري، روشهاي فني مناسب براي شق انهار و رسوب گيري، هيدروليك رودخانه های استان، علل ناپايداري سازه هاي مكانيكي موجود در مواقع طغيان و نحوه تلفيق عمليات مهندسي با عمليات بيولوژيكي.

۲-۵- بهره‌وری از سیلابها و تغذیه آبخوانها: در این بخشهدف کلی تحقیق و بررسی در زمینه های بررسی وضعیت روانابهای حوزه های آبخیز، روشهای استحصال و بهره وری از سیلابها، روشهای تغذیه آبخوانهای استان و موارد مرتبط دیگر.

۳- اولويت‌هاي تحقيقاتي بخش

ارزيابي اثرات پروژهاي آبخيزداري انجام شده در سطح استان زنجان.

تعيين مناسبترين و اقتصادي ترين عمليات آبخيزداري جهت اجرا در حوزه هاي استان .

اولويت بندي حوزه هاي آبخيز استان جهت اجراي عمليات آبخيزداري .

تعيين روابط هيدرولوژيكي براي حوزه هاي كوچك استان و شناخت دالانهاي هوايي در استان كه موجب نوسان شديد ميزان بارندگي مي شوند.

تعيين مناسبترين گونه هاي درختي و گياهي جهت اجراي پروژه هاي بيولوژيكي در حوزه ها با تاكيد بر جنبه در آمد زائي آنها براي آبخيز نشينان.

شناخت موانع مشاركت مردمي در اجرا و نگهداري  پروژه هاي آبخيزداري در حوزه ها و راههاي جلب مشاركت مردمي. شناسايي آن دسته از مشكلات ساكنين حوزه ها كه از طريق اجراي پروژه هاي آبخيزداري قابل رفع مي باشند.

بررسي نقش فعاليتهاي عمراني در تشديد فرسايش و رسوب حوزه ها و شيوه هاي عملي كنترل آن.

ارائه راهكار هاي عملي اصلاح مسير شخم در حوزه ها.

ارزيابي و تعيين مناسب ترين و اقتصادي ترين روش هاي ساماندهي   رودخانه ها  و  مسيل ها (با تاكيد بر روش هاي  بيو مهندسي).

بررسي و بهنيه سازي معيارها و ضوابط  طراحي و  مكان يابي سازه هاي كنترل فرسايش و رسوب از ديدگاه فني و اقتصادي (دامنه ها، آبراهه ها و رودخانه ها).

بررسي سهم انواع فرسايش در توليد رسوب.

تعيين روشهاي كنترل فرسايش و رسوب در سازندهاي مارني.

ارزيابي و بهينه سازي روشهاي بهره برداري از سيلاب.

۴- اهداف كيفي بخش

۱- ارائه الگوهاي مديريتي متفاوت در حوزه هاي آبخيز استان

۲-ارائه روشهاي مناسب در حفاظت منابع آب و خاك و گياه جهت احيا و توسعه منابع طبيعي

۳-افزايش ذخيره آبهاي زيرزميني در سفره هاي آبخوان

۴- تعيين  مناسب ترين روش هاي  بهره برداري از  سيلاب هاي  سرگردان در اراضي تخريب شده و دشت هاي دامنه اي

۵- بررسي  كاربرد  انواع روش هاي مكانيكي،  غير مكانيكي و بيولوژيكي در حفاظت آب و خاك و گياه و مهار فرسايش در رودخانه هاي فصلي و سيلابي

۶-افزايش  اقتصاد  معيشتي آبخيزنشينان با هدف  حفظ امنيت غذایي منطقه و كاهش مهاجرت

۵- خلاصه ای  از فعاليتهاي تحقيقاتي- پژوهشي بخش

۶- دستاوردهای شاخص بخش تحقیقات آبخیزداری

۶-۱- رطوبت سطحي در عرصه پخش سيلاب با عرصه غير پخش سيلاب در فصل بهار داراي تفاوت آماري معني‌دار بوده و متأثر از عمليات پخش سيلاب است،

۶-۲- عوامل انساني بويژه در مناطقي كه براي ايجاد اراضي جديد و يا احداث سازه­هاي عمراني در حاشيه و مسير رودخانه فعاليت مــي كنند از عــوامل موثر در  تغييـرات شكل پاياب رودخانه مي­باشد،

۶-۳- روش های سازه‌اي  و بيولوژيك سنتي نوين حفاظت خاك و آب در استان زنجان شناسایی و مورد ارزیابی اقتصادی و اجتماعی قرار گرفت. براین اساس روش‌های سنتی موجود مزیت اقتصادی و اجتماعی بر روش‌های نوین دارند،

۶-۴- گروه بندي حوزه‌هاي آبخيز مشابه، تعيين حوزه آبخيز الگو جهت تمركز طرح ها و پروژه‌هاي تحقيقاتي در آن،

۶-۵- تعيين عملكرد سامانه‌ها در ارتباط با افزايش رطوبت خاك و ميزان استحصال رواناب و تعيين بهترين سامانه سطوح آبگير باران جهت افزايش پوشش گياهي و توسعه اقتصادي در آبخيز،

 

دستاوردهای شاخص بخش تحقیقات آبخیزداری

 

۶-۶-اجراي‌ عمليات‌ ريپينگ‌ از نظر فني‌ و اقتصادي‌ قابل‌ توجيه‌ بوده‌ و در راستاي‌ بهره‌برداري‌ بهينه‌ از منابع‌ آب‌ و خاك‌ و تامين‌ معيشت‌ ساكنين‌ حوزه‌هاي‌ آبخيز قابل‌ توصيه‌ و ترويج‌ مي‌باشد،

۶-۷- بررسی کاربرد و عملکرد عمليات آبخيزداري در رابطه با کاهش هرز آبها و مبارزه با فرسايش خاک و حمل رسوبات و احياء و عمران و بهره‌‍وري بهينه از منابع آب و خاک از طريق پياده کردن طرحهاي تحقيقاتـي در آبخيــزهاي جفتي (Pair watershed)،

۶-۸- مارنهای منطقه مورد بررسی بر اساس خصوصیات فیزیکو شیمیایی، فیزیوگرافی و نوع فرسایش طبقه بندی شده و نقشه تقسیم‌بندی آنها تهیه گردید.

۶-۹- اجرای عملیات آبخیزداری در این حوزه  با حجم عمليات كم و كارايي بالا داراي اثرات منفي زيست محيطي نبوده و اثرات مثبتي و مهمي را بر ساختار اجتماعي و اقتصادي روستاهاي حوزه نفوذ خود، خواهد گذارد،

۶-۱۰- مناسبترين روابط و مدل ریاضی براي دبی‌های اوج برآوردی در حوزه آبخيز سفيد‌رود (ناحیه غیر خزری) بدست آمد،

۶-۱۱- در نهایت معادله ریاضی رابطه بین آورد سالانه زیرحوزه‌ها با دوره بازگشت‌های مختلف در رابطه با مساحت زیرحوزه‌ها در كل منطقه حوزه آبخيز سد سفيد‌رود معرفي ‌شد،

۶-۱۲- پخش سيلاب موجب افزايش توليد و بهبود کيفيت پوشش گياهي افزايش دبي چشمه‌ها و قنوات پايين‌‌‌دست گرديده است، که اين عامل، افزايش حفر چاه‌هاي  بهره‌برداري و استفاده از آنها و تبديل زمين­هاي ديم به آبي را در پي داشته است،

۶-۱۳- انجام عملیات پخش سیلاب باعث بهبود کمی و کیفی پوشش گیاهی در عرصه پخش گردیده است،

۶-۱۴- به طور كلي رواناب سطحي، فرسايش‌پذيري خاك، شيب و كاربري اراضي از عوامل مؤثر در گسترش فرسايش خندقي منطقه حوزه آبخيز گميش‌آباد مي‌باشند،

۶-۱۵- طبقه بندي اقليمي – مرفومتريك خندقهاي استان و اولويت بندي آنها به لحاظ ميزان خسارت و اقدامات مديريتي لازم به منظور پيشگيري و كنترل خندق است،

۶-۱۶- اجراي مناسب و دقيق طرح ملي تعادل دام و مرتع.

۶-۱۷- بررسی شدت فرسایش و رسوبزایی از طریق شبیه ساز باران،  بصورت مستقیم و با ایجاد بارش یا بارشهای متناسب با اقلیم و بارندگیهای منطقه که بر اساس سوابق موجود اتفاق افتاده فرسایش پذیری و میزان تولید رسوب واحدهای مارنی بررسی ‌گردید. بررسی وضعیت زمان شروع رواناب، حجم رواناب تولیدی و رسوبزایی واحدهای مارنی استان.

۶-۱۸- ارائه نقشه شدت فرسایش و رسوبزایی در واحدهای مارنی استان به روش BLM ، شبیه ساز باران و سیمای فرسایش و ارزیابی دقت هر یک از این روشها

۶-۱۹- بررسی اشکال فرسایشی موجود در مارن‌های استان زنجان و رابطه آن با خصوصیات فیزیکوشیمیایی واحدهای مارنی و ارائه را هکارهای مناسب برای مقابله و کنترل آنها، تهیه نقشه دقیق سیمای فرسایشی واحدهایی مارنی استان

۲۰-۶- مکانیابی و تهیه اطلس مناطق مستعد احداث سامانه پخش سیلاب در استان زنجان که بر اساس نتایج بدست آمده از این مکانیابی در حدود ۱۱۰ هزار هکتار یعنی ۱۵ درصد از مناطق استان دارای پتانسیل احداث سامانه های پخش سیلاب(با رعایت دست یابی مناسب به منابع آب سطحی) می باشند که ظرفیت بسیار مناسب برای ذخیره سازی و بهره برداری از منابع آب سطح استان می باشد.

۶-۲۰- انجام عملیات پخش سیلاب در ایستگاه آموزشی و تحقیقاتی قره چریان با حجم سالانه بیش از ۵ میلیون مترمکعب که دارای آثار بسیار مفید اقتصادی و اجتماعی در منطقه شده و از طرف دیگر ذخیره و منبع مناسب آبی برای این منطقه فراهم کرده است. در صورت تامین اعتبارات مورد نیاز این پروژه قابلیت توسعه و گسترش تا حجم بیش از ۸ میلیون مترمکعب آب قابل ذخیره در آبخوان را دارد.

۶-۲۱- بررسی و تحقیق در مورد روشهای مناسب استفاده از سامانه های سطوح آبگیر برای استفاده از حداقل بارشهای موجود در استان جهت ایجاد و گسترش باغات دیم به منظور توانمند سازی حوزه نشینان و همچنین حفاظت از خاک اراضی شیبدار صورت گرفته و نتایج آن بصورت کارگاههای آموزشی، سخنرانی و مقالات علمی و پژوهشی انتشار یافته است.

۶-۲۲- با استفاده از روش یا مدل EPM اقدام به تهیه نقشه شدت فرسایش ویژه در سطح اراضی استان گردیده است. براساس این پژوهش در حدود ۳۴۰ هزار هکتار از اراضی استان دارای شدت فرسایش متوسط، ۳۲۰ هزار هکتار شدت فرسایش شدید و ۶۸ هزار هکتار شدت فرسایش خیلی شدید می‌باشند. یعنی بیش از ۱۷ درصد از اراضی دارای شدت فرسایش شدید تا خیلی شدید هستند.

۶-۲۳- تهیه نقشه شدت فرسایش ویژه در سطح اراضی استان یا مدل EPM. براساس این پژوهش در حدود ۳۴۰ هزار هکتار از اراضی استان دارای شدت فرسایش متوسط، ۳۲۰ هزار هکتار شدت فرسایش شدید و ۶۸ هزار هکتار شدت فرسایش خیلی شدید می‌باشند. یعنی بیش از ۱۷ درصد از اراضی دارای شدت فرسایش شدید تا خیلی شدید هستند.

۶-۲۴- بانک اطلاعاتی رودخانه‌ها و مسیلهای استان زنجان حاصل و دستاورد انجام چهار طرح تحقیقاتی کاربردی در طول ۵ سال کار مداوم و طاقت فرسای ستادی و صحرایی است. این بانک شامل چهار بخش خصوصیات و ویژگیهای عمومی، فرسایش، پوشش گیاهی و عملیات سازه‌ای رودخانه‌ها و مسیلهای استان بوده و در آن اطلاعات توصیفی با اطلاعات مکانی در محیط برنامه GIS با هم مرتبط شده و قابلیت انجام هر نوع تجزیه و تحلیل مکانی و توصیفی را در ارتباط با ویژگیهای گفته شده را دارد. از دیگر خصوصیات بارز و مهم این بانک امکان تهیه نقشه‌ها موضوعی و مورد با مقیاس دلخواه و موردنیاز بوده که در زمینه پروژه‌ها و فعالیتهای اجرایی بسیار رهگشا و کاربردی می‌باشد.

۶-۲۵- تهیه اطلس محلهای مناسب برای احداث سدهای زیرزمینی در استان زنجان

 

ايستگاه پخش سيلاب سهرين –  قره چريان

ايستگاه پخش سيلاب سهرين –  قره چريان در دشتي با همين نام قرار گرفته است. این ایستگاه در شمال غربي شهر زنجان به فاصله ۳۰ كيلومتري از آن قرار داشته و در سال ۱۳۷۵ احداث شده است. عمده اقليم منطقه از نوع نيمه خشك بوده و ميزان بارندگي متوسط سالانه منطقه بين ۳۰۰ تا ۳۵۰ ميلي‌متر متغير مي‌باشد. مساحت کل ایستگاه حدود ۴۲۰ هکتار که در ۲۳۵ هکتار آن عملیات پخش سیلاب طراحی و اجرا گردیده است. سازه های احداثی آن از نوع خاکی بوده و شامل بند انحرافي براي انحراف سيلاب از رودخانه قره‌چريان به سمت ايستگاه، كانال انتقال، كانال آبرسان-گسترشي، کانال‌هاي پخش، پشته‌هاي خاكي، دروازه‌ها و بند خاكي می باشد. همچنین دارای ساختمان اداری و فضای آزمایشگاهی بوده و یک مجموعه تحقیقاتی و آموزشی مناسبی در زمینه بهره‌وری از سیلابها و تغذیه آبخوانها فراهم نموده است. از زمان شروع آبگیری در ایستگاه (سال ۱۳۷۶) تاکنون بطور متوسط سالانه حدود ۵/۵ میلیون متر مکعب آب به داخل آبخوان از طریق پخش سیلاب تزریق گردیده است.